खिडकी

गोष्ट तशी फार जुनी नाही. नेमकं सांगायचं तर दोन वर्षं नि एक महिन्यापूर्वीची आहे आणि तीन दिवसांपूर्वीची आहे. म्हणजे 13 जून 2013 रोजीची आणि 15 जुलै 2015 रोजीची. गोष्ट एका पुस्तकाची आहे आणि त्यामुळे भेटलेल्या एका वेगळ्या माणसाची आहे. माझ्या मुलाचे मामा श्री. अशोक कानडे यांनी 13 जून 2013 रोजी माझ्या वडिलांना एक पुस्तक भेट दिलं. पुस्तकाचं नाव - "हिमालयवासी गुरुच्या योगी शिष्याचे आत्मकथन'. लेखक - श्री. एम्.. अनुवादक - श्री. वि. पटवर्धन. आवृत्ती तिसरी. पाने - 362. किंमत 295 रुपये. या पुस्तकाचा विषय पूर्णपणे अध्यात्माचा. अर्थातच तो आपला नाही, असं समजून पुस्तक हातात घेतलं आणि ठेवून दिलं. अध्यात्म, योग, साधू, चमत्कार या विषयाची आवडच असावी लागती. वाचण्यासाठी आणि समजून घेण्यासाठी. मुलगा मला परवा परवापर्यंत "नास्तिक' म्हणत होता. आस्तिक आहोत की अज्ञेयवादी, याच्या उत्तराचा शोध माझ्यापुरता चालू आहे. "नास्तिक' म्हणवून घ्यायला आवडलं असतं; पण तेवढा मनाचा खंबीरपणा नाही अजून. तो येईल की नाही, हे सांगणं कठीण आहे. असो! वडिलांनी श्री. एम. यांचं आत्मकथन वाचून पूर्ण केलं. ए...

रेषांच्या ह्या अर्कचित्राची किमया कृत्रिम बुद्धिमत्तेची. ------- 'व्हॉट्सॲप'वर सध्या फिरणाऱ्या विनोदावरून सुचलेला एक 'ई-नोद' चिंतू कायम चिंतेत असतो. आपण सोशल मीडियामध्ये दखलपात्र नाही. इ-लोकप्रिय झाल्याचं स्वप्न तो दिवसाही पाहत असतो. पण ते पूर्ण कसं नि कधी होणार, हेच त्याला नेमकं कळत नाही. फेसबुकावरच्या आपल्या 'पोस्ट' 'व्हायरल' झाल्या आहेत, त्या अनेकांनी शेअर केल्या आहेत आणि त्यावरून एखादी बातमी जन्म घेते, तिचा नायक म्हणून आपला फोटो छापून येतोय, एखादं टीव्ही. चॅनेल आपली मुलाखत घेतेय, असं त्याला स्वप्नात सतत दिसत असतं. पण स्वप्न काही सत्यात उतरत नाही. असं का घडत नाही आणि ते कधी घडणार, हाच प्रश्न चिंतूचं काळीज (हृदय नव्हे, यकृत!) पोखरून टाकतो. आपल्या 'पोस्ट'ला पाचशे 'लाईक' आणि शंभर-सव्वाशे 'कमेंट' कशा मिळणार, ह्याचाच त्याला सततचा ध्यास. विचार करकरूनही चिंतूला उत्तर काही सापडत नाही. अखेर देवाला शरण जायचं तो ठरवतो. गुरू कुंभेत गेल्याचा मुहूर्त साधून तो जपजाप्य सुरू करतो. नाना देवांचा धावा करतो. एकूण तेहेतीस कोटी देव असूनही, त्यातला एक...

संजीवला लहानपणापासूनच गाड्यांचं नि मोटारींचं वेड लागलेलं. त्याला असलेल्या ढीगभर खेळण्यांमध्ये गाड्याच गाड्या होत्या. तरी त्याला प्रत्येक वाढदिवसाला खेळण्यातली गाडीच हवी असायची. वाढत्या वयाबरोबर त्याचं हे वेड वाढतच गेलं. बारावीला उत्तम गुण मिळाल्यावरही संजीवनं 'ऑटोमोबाईल एंजिनीअरिंग'लाच प्रवेश घ्यायचा हट्ट धरला. आई-बाबांनी किती तरी समजावलं त्याला, पुढची सुंदर, सोनेरी स्वप्नं दाखवली. पण संजूबाबा काही बधला नाही त्यांना. उत्तम गुण मिळवून संजीव पदवीप्राप्त अभियंता झाला. शेवटच्या वर्षी `कॅम्पस इंटरव्ह्यू`मध्ये `फोक्सवॅगन`सारख्या बड्या कंपनीत त्याची यशस्वी मुलाखत झाली. बी. ई.चा निकाल लागला आणि त्याच दिवशी संजीवच्या घरी 'फोक्सवॅगन'चं' 'ऑफर लेटर' येऊन पडलं. दुहेरी यशाचा आनंद साजरा करताना आई-बाबांनी मणभर पेढे वाटले. रात्री निवांत गप्पा मारताना बाबांनी विचारलं, ''मग कधी जॉईन होतोयस तू `फोक्सवॅगन`मध्ये? आता जरा १०-१५ दिवस मजा कर नि मग लाग नोकरीला.'' ''मी नाही त्यांची 'ऑफर' स्वीकारणार,'' असं संजीव म्हणाला. तेवढं बो...

कवितेचा रंजक इतिहास आणि पार्श्वभूमी मराठी साहित्य संमेलनाचे वऱ्हाड सॅन होजे इथे जाण्यावरून तेव्हा मराठी साहित्याच्या (चिमुकल्या) विश्वात दीड-दोन दशकांपूर्वी खळबळ वगैरे उडाली होती म्हणे. यथावकाश हे संमेलन पार पडलं; 'विश्व' असं लेबल लावून! 'विश्वाचा आकार केवढा? ज्याच्या त्याच्या डोक्याएवढा!' अशा आशयाचं एक कवी लिहून गेलाच आहे की!! ---------------- लेखकाच्या संकल्पनेवर आधारित, कृत्रिम बुद्धिमत्तेने रेखाटलेले चित्र. ................... मराठी सारस्वताचा दरबार। उभे सान-थोर मनसबदार। घेउनि गाऱ्हाणे।। सालोसाल भरे संमेलन जत्रा। तयात असती भानगडी सत्रा। यंदाची गा गोष्ट निराळी।। सोडुनिया माहेरचा वास। संमेलन निघाले परदेशास। ऐसे कैसे चालेल? अंकल सॅमच्या देशा। जाण्याचा धरिला धोशा। आम्ही काय करावे? आईने सोडुनी स्व-प्रदेशा। अगा का जावे वनवासा? मोह डॉलरचा धरुनी।। येणे-जाणे सत्तर हजारी। आमची रिकामी तिजोरी। कोठुनी आणावा रोकडा? इथे भरता संमेलन। भरपूर होई मान-सन्मान। तेथे कोण जाणे काय होई? येण्या-जाण्या एसी गाडी। राहण्यास शानदार माडी। तृप्ती कशी पोटभर।। रसिकांच्या भेटीची आस। परि आम्ही सारे उद...

हे सुंदर, कल्पक चित्र कृत्रिम बुद्धिमत्तेची अभिव्यक्ती आहे. -------------------------- मागच्या आठवड्यात एक दिवस (शोभत नसतानाही) टी-शर्ट घालून कार्यालयात गेलो. एका सहकाऱ्याने तो न्याहाळला आणि विचारलं , ‘‘मुलाचा टी-शर्ट घातला काय ? ’’   निषेधात्मक आणि नकारात्मक मान हलवून त्याला म्हणालो , ‘‘नाही , नाही. माझाच आहे तो. खूप दिवसांनी घातलाय. ’’ ‘‘तुमच्या मुलाच्या अंगावर दोनदा पाहिला म्हणून म्हणालो. ’’ सहकारी जरा खालच्या आवाजात म्हणाला. मग उत्तर दिलं ,  ‘‘टी-शर्ट माझाच आहे. वापरत नव्हतो म्हणून त्याला दिला. आज सहज अडकवलाय. ’’ ...बाकी जाऊ द्या. अशा निमित्तानं का होईना , ‘आपला मुलगा ’   यापेक्षा  ‘ त्याचा बाप ’ , अशी आपली ओळख होणं नाही म्हटलं तरी आनंदाचंच असतं की! ----------

मला कविता कळत नाही! ती समजून घेण्याचा पद्धतशीर प्रयत्नही कधी केला नाही. तरीही अधूनमधून कविता पाहत असतो, पुढे जावं वाटलं तर वाचतही असतो. त्यातल्या काही कधी आवडून जातात. `समकालीन भारतीय साहित्य` द्वैमासिकाचा मार्च-एप्रिलचा अंक आता दोन दिवसांपूर्वी मिळाला. हे द्वैमासिक एखाद्या पुस्तकासारखंच असतं. दहा-बारा कथा, तेवढ्याच कवींच्या कविता, एखादं नाटक, समीक्षा आणि एखाद्या लेखक-कवीवर विशेष विभाग. या अंकामधील विशेष विभागाचे नायक आहेत, गजानन माधव मुक्तिबोध. हे नाव ऐकलेलं; पण तरीही फारसं माहीत नाही. या अंकाचं संपादकीय स्वाभाविकपणे मुक्तिबोधांवरच आहे. त्यात पहिल्याच दहा-पंधरा ओळींमध्ये त्यांच्या कवितेतील दोन ओळी दिल्या आहेत. तुम छिपा चलो जो कुछ तुम हो यह काल तुम्हारा नहीं। फक्त दोन ओळी. त्यांनी पिच्छा पुरविला. काय आहे त्यात? आजचं निखळ वास्तव? की निव्वळ उपहास? आजूबाजूला दिसणाऱ्या उदासवाण्या परिस्थितीवरचं भाष्य? की आहे त्यात थोडा दिलासा? हा काळ, हे सध्याचं जग तुझ्यासाठी नाही, हे कवी सामान्य माणसाला सांगतो आहे की, तो तीव्रपणे टिप्पणी करतो आहे? काय लपवायला सांगतोय कवी? अंगभूत चांगुलपणा? उपज...

या आठवड्यात बहुतेक सगळ्या मराठी वृत्तपत्रांना, तिथं काम करणाऱ्या बोरूबहाद्दरांना `छान किती दिसते फुलपाखरू...` या कवितेची आठवण झाली. याचं कारण अर्थात `ब्लू मॉरमॉन` प्रजातीला राज्य सरकारने दिलेला राज्य फुलपाखराचा दर्जा. त्याची बातमी देताना शीर्षक म्हणून सरसकट ही कवितेची ओळ वापरलेली दिसली. फुलपाखराच्या छान दिसण्याचं हे कौतुक गेले तीन-चार दिवस चालल्यानंतर रविवारी एका वृत्तपत्रात प्रसिद्ध झालेल्या लेखाचं शीर्षक पुन्हा तेच आहे. ही कविता कोणाची, हे त्यातल्या किती जणांना सांगता येईल? माहीत नाही. ग. ह. पाटील या नावाचे कवी होते, हेही खूप जणांना माहीत नसणार. शीर्षकासाठी वापरलेली ती ओळ सोडून त्या कवितेतल्या अन्य ओळी कुणाला सांगता येतील का, हे सांगणंही कठीणच. `तेच ते आणि तेच ते` यानुसार सर्वांनी या छान कवितेतल्या ओळीला कंठाळी शीर्षकाचं स्वरूप देऊन टाकलं. यानिमित्तानं आपणंही एखादं काव्यमय शीर्षक द्यावं, असं कुणाला वाटलं नाही. कुणाला एका ओळीची कविता शीर्षकाच्या रूपात प्रसवता आली नाही. याला कल्पनादारिद्र्य एवढंच म्हणता येईल! मराठी पत्रकारितेला अलीकडं भाषादारिद्र्य, अभ्यासदारिद्र्य, कल्पनादारिद्र्य, म...