भुवनेश्वरकुमार - सभ्य माणसांचा खेळ. (छायाचित्र सौजन्य ः आयसीसी) ----------------------- भारताच्या क्रिकेट संघात भुवनेश्वरकुमारचे पुनरागमन झाले - तब्बल चार वर्षांनंतर. भुवी बदलला आहे का, माहीत नाही; पण त्याचा जर्सी क्रमांक बदलला आहे! नवा क्रमांक आहे ७८. त्यातील दोन्ही अंकांची बेरीच १५ होते - त्याचा आधीचा जर्सी क्रमांक. -------------------- ‘क्रिकेट हा सभ्य गृहस्थांचा खेळ आहे’, ह्या उद्धृताची आठवण ज्या थोड्या खेळाडूंना पाहून आवर्जून होते, त्यापैकी एक भुवनेश्वरकुमार. भारताकडून तो शेवटचा सामना खेळला २२ नोव्हेंबर २०२२ रोजी. नेपियर येथे न्यू झीलँडविरुद्ध. पावसामुळं डकवर्थ-लुईस पद्धतीनं लक्ष्य दिले गेलेला तो सामना बरोबरीत सुटला. त्याच न्यू झीलँडच्या दौऱ्यासाठी भुवनेश्वर ह्याची भारतीय संघात पुन्हा निवड झाली. चार वर्षे संपायला एक महिना बाकी असताना तो पुन्हा खेळताना दिसतो आहे - २२ ऑक्टोबर २०२६. मैदान ख्राइस्टचर्च येथील. खरे तर मागच्या आठवड्यातच बंगळुरूच्या मैदानावर भुवनेश्वरकुमार ह्याने सीमोल्लंघन केले असते. पण वेस्ट इंडिजविरुद्धचा तो सामना पावसामुळे रद्द झाला. चिन्नास्वामी मैदानाऐवजी हेग्ली...
विश्व मराठी संमेलन – पर्व २, दिवस १: मराठी पुस्तकांचं जग, वाचनसंस्कृती आणि वास्तव

विश्व मराठी संमेलनाचा दुसरा अध्याय (जानेवारी २०२४) नवी मुंबईत पार पडलं. त्याच्या पहिल्या दिवशी बरंच काही घडलं. प्रथेप्रमाणे उद्घाटन उशिरा झालं. राज्यपाल रमेश बैस ह्यांनी मराठी बोलता येत नसल्याबद्दल प्रांजळपणे खंत व्यक्त केली. मराठी पुस्तकांची बाजारपेठ वाटती तेवढी कमी नाही, हे आश्वासक चित्र पाहायला मिळालं. दिवसभर घडलं त्याचा ओघवता, मार्मिक आढावा.
--------------------
अनुदान देऊन उद्घाटनाच्या किंवा समारोपाच्या कार्यक्रमांमध्ये समस्त
उपस्थितांना खूश करून टाकणारी आश्वासने देण्याची जबाबदारी महाराष्ट्र सरकारमधील मुख्यमंत्री किंवा उपमुख्यमंत्री
ह्यांच्यावर असते ती साहित्य संमेलनामध्ये.
त्याच राज्य सरकारनं संमेलनाचं यजमानपद भूषविण्याची जबाबदारी मागच्या वर्षापासून स्वीकारली. विश्व मराठी संमेलन. जगभरात स्थिरावलेल्या मराठी माणसांना मायभूमीत एकत्र आणणं, हे त्याचं उद्दिष्ट.
त्याचं पहिलं पर्व मागच्या वर्षी मुंबईत पार पडलं. नवीन पर्व नव्या शहरात, म्हणजे नवी मुंबईत सुरू झालं आणि वर्षानुवर्षे जसं म्हणण्याची प्रथा आहे, त्यानुसार आज (म्हणजे २९ जानेवारी २०२४) ह्या संमेलनाचं सूप वाजेल.
तांत्रिक कारणांमुळे यंदाचं संमेलन उशिरा आयोजित करावं लागलं, असं ह्या
संमेलनाचे एक खांबी तंबू असलेले मराठी भाषामंत्री दीपक केसरकर ह्यांनी उद्घाटनाच्या
कार्यक्रमातच सांगितलं. तथापि ही तांत्रिक किंवा अन्य कारणं काय, ह्याचं बरंच
चर्वितचर्वण माध्यमांमधून आधीच झालेलं आहे.
‘सलग दुसऱ्या वर्षी मला ह्या संमेलनाचं उद्घाटन करण्याची संधी मिळाली,’ असं मुख्यमंत्र्यांनी सांगितलं खरं; पण तो मान राज्यपालांचा होता. तर ते असो!
संमेलनाच्या
पहिल्याच दिवशी (प्रथेनुसारच!) भरगच्च
कार्यक्रम होते. पण हा दिवस लक्षात राहील तो दोन गोष्टींसाठी – राज्यपालांचं
मुद्द्याला धरून असलेलं फक्त १४ मिनिटांचं भाषण आणि ‘मराठी
पुस्तकांचं जग’ ही चर्चा. दोनच वक्ते असलेली ही चर्चा विषयाला
धरून झाली. लेखक आणि मग पुस्तकविक्रेते बनलेले संजय भास्कर जोशी, ज्येष्ठ लेखिका
मंगला गोडबोले ह्यांनी नेमकी मांडणी केली.
श्री. बैस
लहानाचे मोठे झाले रायपूरमध्ये. मराठी संस्कृतीची थोडी-फार छाप असलेलं हे शहर. ते
म्हणाले, “मराठी कुटुंबं भरपूर असलेल्या गल्लीत मी लहानाचा
मोठा झालो. त्या कुटुंबांमधल्या मुलांशी खेळलो. ती मुलं घरात मराठीमध्ये संवाद
साधत. माझ्याशी मात्र हिंदीत किंवा छत्तीसगढी भाषेत बोलत. ते मराठीत बोलत नव्हते,
ह्याची खंत आज वाटते.”

विश्व मराठी संमेलनाचा दुसरा अध्याय (जानेवारी २०२४) नवी मुंबईत पार पडलं. त्याच्या पहिल्या दिवशी बरंच काही घडलं. प्रथेप्रमाणे उद्घाटन उशिरा झालं. राज्यपाल रमेश बैस ह्यांनी मराठी बोलता येत नसल्याबद्दल प्रांजळपणे खंत व्यक्त केली. मराठी पुस्तकांची बाजारपेठ वाटती तेवढी कमी नाही, हे आश्वासक चित्र पाहायला मिळालं. दिवसभर घडलं त्याचा ओघवता, मार्मिक आढावा.
--------------------
त्याच राज्य सरकारनं संमेलनाचं यजमानपद भूषविण्याची जबाबदारी मागच्या वर्षापासून स्वीकारली. विश्व मराठी संमेलन. जगभरात स्थिरावलेल्या मराठी माणसांना मायभूमीत एकत्र आणणं, हे त्याचं उद्दिष्ट.
त्याचं पहिलं पर्व मागच्या वर्षी मुंबईत पार पडलं. नवीन पर्व नव्या शहरात, म्हणजे नवी मुंबईत सुरू झालं आणि वर्षानुवर्षे जसं म्हणण्याची प्रथा आहे, त्यानुसार आज (म्हणजे २९ जानेवारी २०२४) ह्या संमेलनाचं सूप वाजेल.
प्रथेचे पुरेपूर पालन
बहुसंख्य लोकांचा सहभाग किंवा हजेरी असलेले कार्यक्रम शक्यतो वेळेवर सुरू होणार नाहीत, ह्याची पुरेपूर दक्षता घेणं ही आपली प्रथा आहे. ती इथंही पाळली गेली. संमेलनाचं उद्घाटन सकाळी साडेदहा वाजता होणार होतं. आंदोलन मिटवल्याचा गुलाल अंगावर घेऊन मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे तासभर उशिराने आले. साधारण पाच मिनिटं बोलून ते पुढच्या कार्यक्रमासाठी रवाना झाले.‘सलग दुसऱ्या वर्षी मला ह्या संमेलनाचं उद्घाटन करण्याची संधी मिळाली,’ असं मुख्यमंत्र्यांनी सांगितलं खरं; पण तो मान राज्यपालांचा होता. तर ते असो!
राज्यपालांची खंत
‘मला ओघवतं मराठी बोलता येत नाही, ह्याचं दुःख होतं, खेद वाटतो,’ असं राज्यपाल रमेश बैस ह्यांनी सुरुवातीलाच सांगितलं. मराठी बोललेलं कळणाऱ्या आणि वाचता येणाऱ्या राज्यपालांनी मराठीची शिकवणी लावलेली आहे. श्री. केसरकर ह्यांनी आधीच ते सांगितलं होतं. त्याला श्री. बैस ह्यांनी जाहीर दुजोरा दिला.![]() |
| महाराष्ट्राचे राज्यपाल श्री. रमेश बैस. ............. |
त्यातून एवढंच स्पष्ट झालं की, समोरच्याच्या भाषिक भावना दुखावू नयेत ह्याची काळजी इथून तिथून सगळीकडचा मराठी माणूस घेतो, हेच चिरंतन सत्य!
...म्हणून इंग्रजीचा प्रभाव
लोक इंग्रजीत का बोलतात? त्यांना त्याच भाषेतून संवाद साधणं आवश्यक वा गरजेचं का वाटतं? त्याचं उत्तर देताना श्री. बैस म्हणाले, “प्रभावशाली व्यक्तींचं समाज अनुकरण करीत असतो. ते इंग्रजीत बोलतात म्हणून समाज त्याच भाषेत बोलू पाहतो. इंग्रजीच अभिजात भाषा असल्याचा गैरसमज शिक्षितांनी निर्माण केला.”मराठी तरुणांच्या यशकथा पोहोचवा
मराठीचं महत्त्व कसं वाढेल किंवा ते वाढविण्यासाठी काय करावं लागेल, असं विचारून श्री. बैस ह्यांनी त्याचं उत्तर सविस्तर दिलं. ते म्हणाले, “मराठी तरुणांना नवोद्यमी बनवा. त्यांनी पैसे कमवायला (धननिर्मिती) सुरुवात केल्यावर मराठीला महत्त्व येईल. महाराष्ट्रातील नेत्यांनी तरुणांशी चर्चा करावी, संवाद साधावा. मराठी तरुणांच्या यशकथा विविध माध्यमांतून समाजापर्यंत पोहोचवाव्यात. बोलीतील साहित्य वाढविण्यासाठी प्रोत्साहन द्यावं.”ह्या साऱ्याला खणखणीत उत्तर मिळालं ‘मराठी पुस्तकांचं जग’ ह्या परिसंवादातून. अशा महत्त्वाच्या विषयावरची चर्चा ऐकण्यासाठी कमीत कमी श्रोते सभागृहात असावेत, हे ओघानंच आलं. आधीचा गाण्याचा, कवितांचा सुश्राव्य कार्यक्रम ऐकल्यानंतर बरीच मंडळी पाय मोकळे करायला आणि चहाने घसा ओला करायला बाहेर पडली होती.
रडकथा थांबवा
‘मराठी वाचन-संस्कृतीचं काही खरं नाही,’ ही सांस्कृतिक रडकथा थांबवा, असं श्री. संजय भास्कर जोशी ह्यांनी सुरुवातीलाच खणखणीतपणे सांगितलं. सजग वाचक, लेखक आणि सात वर्षांपासून पुस्तकाचं दुकान चालविणारा विक्रेता ह्या नात्यानं पुढची १५-२० मिनिटं त्यांनी जे काही सांगितलं, ते फार दिलासा देणारं होतं.“म्हणजे टक्केवारी कायम असली, तरी वाचकसंख्या निश्चित वाढलेली. गेल्या १५-२० वर्षांत मोठा बदल झाला आहे आणि तो म्हणजे पालक आपल्या मुलांना खासप्रसंगी पुस्तकं भेट म्हणून देतात,” असं निरीक्षण त्यांनी मांडलं.
ü समस्या असल्या, चुका झाल्या असल्या तरी मराठी पुस्तकांचं जग भरपूर वाढविता येण्यासारखं आहे.
ü धार्मिक आणि पाकक्रियेचीच पुस्तकं खपतात, हे धादांत खोटं आहे. मांडणी बदलून पाहा, निवड बदलता येईल.
ü माझ्या दुकानात येणारी तरुण मुलं प्रामुख्याने कुरुंदकर, जी. ए. आणि नेमाडे ह्यांची पुस्तकं घेतात.
ü महाराष्ट्रातील निम्म्या जिल्ह्यांमध्ये (ललित) पुस्तकांचं एकही दुकान नाही, ही शरम वाटण्यासारखीच गोष्ट.
ü सध्याची सर्वांत मोठी समस्या म्हणजे सुमार पुस्तकांची बेसुमार निर्मिती. आणि वाचकांची मागणी असणारी पुस्तकं उपलब्ध नाहीत.
ü ‘कॉस्ट अकाउंटंट’ ह्या नात्यानं सांगतो की, पुस्तकविक्रीचा व्यवसाय फार उत्तम आहे!
ü समाज वाचायला चातकासारखा उत्सुक आहे. मराठी समाजात उत्तमोत्तम वाचक आहेत आपण त्यांच्यापर्यंत पोहोचलं पाहिजे.
ü समाज सुंदर करण्याचा मार्ग म्हणजे मुलांच्या हाती पुस्तकं देणं. वाचणाऱ्या समाजात कायदा आणि सुव्यवस्थेचे प्रश्न तुलनेने फार कमी उद्भवतात.
तेव्हा लेखक ‘हीरो’ वाटत
दुर्मिळ झाले संपादक
तिसऱ्या टप्प्यात, २०१०नंतर सामाजिक माध्यमांचा वरचष्मा दिसू लागला. ह्या काळात मासिक नावाची संस्था लोप पावली आणि लेखनावर संपादनाचा संस्कार नसणं, ह्या दोन महत्त्वाच्या बाबी मंगला गोडबोले ह्यांना खटकतात. त्या म्हणाल्या, “समाजमाध्यमावर जे लिहिलं जात, त्याची गुणवत्ता तपासणारी, दुरुस्ती करणारी कोणतीच यंत्रणा नाही. मराठीत संपादक आता फार दुर्मिळ झाले आहेत. लेखकही एवढे चतुर की, ते लेखन बदलण्याऐवजी संपादकच बदलतात!”
लेखिका मंगला गोडबोले
(छायाचित्र सौजन्य - राजहंस प्रकाशन)
...........
बक्षीस न मिळालेलं पुस्तक दाखवा
पुस्तकांची गर्दी
ह्या टप्प्यात वाढलेली दिसते, असं सांगून मंगला गोडबोले म्हणाल्या, “लेखकांची
आता थोडंही थांबायची तयारी नाही. खूप लेखकांना आपलं लेखन सुमार आहे, हे वाटतच
नाही. बक्षिसांची संख्याही वाढली आहे. बक्षीस न मिळालेलं पुस्तक दाखवा आणि बक्षीस मिळवा,
अशी वेळ आली आहे.” (त्या हे म्हणाल्या, तेव्हा मला वाटलं की, उठून
त्यांना सांगावं की, पुस्तकाला बक्षीस न मिळालेला मी लेखक आहे आणि त्याबद्दल आता
बक्षीस द्या! 😆)
(छायाचित्र सौजन्य - राजहंस प्रकाशन)
...........
मंगला गोडबोले ह्यांची काही महत्त्वाची निरीक्षणं –
ü एकच चांगलं पुस्तक लिहून थांबणाऱ्यांची संख्या वाढली. सातत्य नाही, ही गंभीर गोष्ट.
ü मराठीतील उत्तम प्रतिभा जास्त करून चित्रपटांकडे वळली आहे.
ü मराठी पुस्तकांचं जग आकाराने विशाल झालं आहे आणि मराठी साहित्यसृष्टी अधिक उत्सवी बनली आहे.
ü मराठी मासिकं नाहीत आणि चांगले संपादकही नाहीत.
ü सरकारकडून अपेक्षा आहेतच – बक्षिसं देता ती पुस्तकं वाचकांपर्यंत पोहोचवावीत, पुस्तकांच्या दुकानांना अनुदान द्यावं, पुस्तकांचा टपालखर्च कमी करा.
ü मराठी भाषेचं सौंदर्य झपाट्यानं लयाला जाताना दिसतं.
ü मोठ्या शहरांमध्येही पुस्तकाची दुकानं कमी होत चालली आहेत.
आपणच त्यांना दूर लोटतो?
उषा तांबे म्हणाल्या, “परदेशात राहणाऱ्या मराठी माणसांची तिसरी पिढी आपल्यापासून तुटली, असं मानणं सोडून द्यावं. आपणच त्यांना दूर लोटतो आहोत का?”![]() |
| कौशल इनामदार ..... |
...........
दुसरा भाग इथे भेट देऊन वाचता येईल 👇


प्रत्यक्ष उपस्थित असल्यासारख वाटल.....
उत्तर द्याहटवापहिला भाग काही दिवसांपूर्वी 'खिडकी'मध्ये वाचला. फार छान आहे.
उत्तर द्याहटवाप्रत्येक वक्त्याच्या भाषणातले महत्त्वाचे मुद्दे व्यवस्थितपणे मांडण्याची तुमची शैली मला आवडली.
- विद्या सहस्रबुद्धे, पुणे
Nicely summerised
उत्तर द्याहटवापहिला भाग वाचला .बरे झाले तुम्ही तपशीलवार लिहिले आहे
उत्तर द्याहटवाआमच्या सारखे जे तेथे जाऊ शकले नाही त्यांच्यासाठी तुम्ही ..संजय..चे काम केले आहे ..धन्यवाद
मंगलाताईंची जी ठळक वैशिष्ट्ये तुम्ही नोंदवलीत त्यांच्याशी मी सहमत आहे..
सध्या लोकांकडे पैसे ही खुळखुळत आहेत आणि व्हाट्सएप वर पाठविलेले त्यांचे लेख ..त्यांच्याच मित्र मैत्रिणीने वाखाणलेले , अंगठा दाखविलेले बघून जो तो स्वतः ला लेखक समजतोय आणि पुस्तक प्रकाशित करतोय .
काही काही तर ...सुमार...तरी म्हणावे का असे वाटतात.. खरे तहानलेले वाचक त्यामुळे तसेच राहतात. " डूब " शोधत बसतात.
धन्यवाद .
- सौ. स्वाती वर्तक
पुस्तक वाचनाची गोडी लहानपणी निर्माण व्हावी लागते. पूर्वी चांदोबा नावाचे पुस्तक सर्व लहान मुलांच्या आवडीचे होते. कालांतराने ते बंद झाले .खरं तर तशी अनेक पुस्तके नव्याने निर्माण व्हायला हवी होती.
उत्तर द्याहटवाडोक्याला कुठलाही ताण न देणारी पण मनाला गुंगवून ठेवणारी बाबुराव अर्नाळकर यांची रहस्यकथा काळाच्या ओघात हरवली.
असे साहित्य ( ? ) या जमान्यात पुन्हा नव्या रूपात यावे ज्याने वाचनाची आवड निर्माण होईल